Home

Centrum Myśli Polityczno-Prawnej

im. Alexisa de Tocqueville'a

wybierz język: enpl

Projekt empiryczny

Klasyczna refleksja polityczna w polskiej opinii publicznej

 

Celem projektu jest ustalenie znaczenia oraz wzajemnych zależności przypisywanych klasycznym kategoriom filozofii politycznej przez polską opinię publiczną. Kluczem do zamysłu koncepcyjnego projektu jest potwierdzona przez przeprowadzone już badania pierwszego etapu jego realizacji, hipoteza badawcza, zgodnie z którą znaczenie oraz wzajemne zależności przypisywane klasycznym kategoriom filozofii politycznej przez współczesną polską opinię publiczną są w pełni porównywalne ze znaczeniami i zależnościami wypracowanymi przez najbardziej prominentnych przedstawicieli klasycznej filozofii politycznej. W oparciu o przeprowadzone już badania jakościowe zostaną przygotowane i przeprowadzone standaryzowane badania ankietowe tej problematyki na próbie reprezentatywnej. Ich rezultaty pozwolą wyłonić dominujące nurty politycznej refleksji i argumentacji w pluralistycznym spectrum opinii publicznej, a tym samym wskazać podstawy doktryny politycznej zbiorowego podmiotu jakim jest współczesne społeczeństwo polskie.

Zastosowana metoda badawcza/ metodyka

Koncepcja projektu zakłada, iż uzyskane wyniki badań jakościowych zweryfikowane i skwantyfikowane zostaną przez reprezentatywne badania ankietowe. Badania jakościowe w tym projekcie miały dwojaką funkcję:

– Pozwoliły zrekonstruować znaczenia, jakie w społecznej świadomości wiązane są z klasycznymi kategoriami filozofii politycznej;

– Pozwoliły zoperacjonalizować pojęcia używane potocznie w odniesieniu do tych kategorii teoretycznych oraz język, jakim wyrażane są treści wiązane z nimi.

Jest to klasyczny sposób wykorzystania badań jakościowych do przygotowania standaryzowanych badań ankietowych prowadzonych na próbach reprezentatywnych. Dzięki takiemu zastosowaniu badań jakościowych do przygotowania standaryzowanych kwestionariuszy wywiadów wyniki badań ankietowych mogą być wolne od artefaktów powodowanych formułowaniem pytań w języku teoretycznym. Przeprowadzenie reprezentatywnych badań ankietowych pozwoli na wskazanie proporcji Polaków, którzy opowiadają się za konkretnymi perspektywami rozumienia znaczeń wybranych podstawowych kategorii filozofii politycznej (przykładowo perspektywą wspólnotową czy stowarzyszeniową, republikańską czy liberalną, etatystyczną czy rynkową itd.) w społeczeństwie jako całości.

Projekt będzie realizowany w dwóch metodologicznie odrębnych etapach.

Etap pierwszy sprowadzać się będzie do przetransformowania znaczeń wybranych podstawowych kategorii filozofii politycznej, a więc jednostki, społeczeństwa, własności, władzy oraz państwa zrekonstruowanych w przeprowadzonych uprzednio zogniskowanych wywiadach grupowych do reprezentatywnych badań ankietowych. A zatem, głównym elementem projektu badawczego będzie reprezentatywne badanie ankietowe, przewidziane do realizacji na warstwowej próbie losowej liczącej ok. 1000 respondentów. Badanie to przeprowadzone zostanie metodą wspomaganych komputerowo wywiadów osobistych (tzw. „CAPI”), z zastosowaniem specjalnie opracowanej ankiety, zawierającej zarówno „zamknięte”, jak i „otwarte” pytania merytoryczne, uzupełnione o dane społeczno-demograficzne. Wymaga to zaangażowania profesjonalnego ośrodka realizacji badań, dysponującego wykwalifikowaną i odpowiednio wyposażoną w sprzęt komputerowy liczną siecią ankieterów. Analiza statystyczna wykonana zostanie przy pomocy standardowych pakietów programowych przeznaczonych do opracowania indywidualnych badań masowych (np. SPSS, STATA), z zastosowaniem statystycznych metod analiz wielu zmiennych, w tym analiz wielopoziomowych. Umożliwi to między innymi nie tylko opis natężenia danych zjawisk i ich wzajemnych związków, ale także wyodrębnienie ogólniejszych syndromów (wymiarów) postaw i opinii.

Etap drugi będzie stanowiła rekonstrukcja – w oparciu o rezultaty badań ankietowych — zrębów pluralistycznej doktryny politycznej zbiorowego podmiotu, jakim jest współczesne społeczeństwo polskie.

Znaczenie oraz przewidywany wymierny efekt realizacji projektu

Wymiernym rezultatem projektu badawczego będą:

- monografia książkowa zawierającej efekty badań

- złożenie szeregu artykułów naukowych w czasopismach socjologicznych, filozoficznych (z zakresu filozofii polityki) i prawniczych polskich i zagranicznych

- referaty wygłaszane na konferencjach międzynarodowych i krajowych.

Uzasadnienie nowatorskiego charakteru projektu

Do tej pory w naukach społecznych tak w kraju, jak i za granicą nie podejmowano badań o takim charakterze. Jedynym, choć bardzo odległym, badawczym punktem odniesienia (po części także źródłem inspiracji) dla prezentowanego projektu jest dorobek zespołu R. N. Bellaha (R. Madsen, W.M. Sullivan, A. Swindler, S.M. Tipton), przede wszystkim zawarty w dziele Skłonności serca. Zespół ten posłużył się klasycznymi republikańskimi kategoriami, jakie do opisu wartości, cnót obywatelskich i praktyk społecznych Amerykanów zastosował Alexis de Tocqueville. Prezentowany projekt skonstruowany został pod wpływem inspiracji tak zamysłem, jak i rozmachem badawczym zespołu Bellaha, niemniej jednak pozostaje zasadniczo krytyczny wobec jego założeń w dwóch kwestiach. Po pierwsze, uznaje za kontrowersyjne (tym samym krytykowane w literaturze przedmiotu) aprioryczne założenie leżące u podstaw badań tego zespołu, iż ich rezultaty stanowią erozję dominacji tylko jednego, powszechnie przyjętego sposobu myślenia i postępowania (w tym przypadku klasycznego republikanizmu w ujęciu Tocqueville’a). Po drugie, inaczej niż zespół Bellaha, który badania empiryczne ograniczył tylko do badań jakościowych, projekt połączy badania jakościowe i ilościowe.

Z uwagi zatem na brak badań o takim – bądź nawet porównywalnym – charakterze w naukach społecznych tak w kraju, jak i za granicą istniejący stan wiedzy w zakresie problematyki właściwej dla prezentowanego projektu ograniczony jest do ustaleń pochodzących z jego poprzednich faz. Ustalenia te są rezultatem wstępnych analiz badań jakościowych, a konkretnie zogniskowanych wywiadów grupowych przygotowanych przez kierownika projektu i jego wykonawców, a przeprowadzonych przez dr Katarzynę Staszyńską-Zagórską w latach 2010-2011. Badania te przeprowadzono w czterech celowo dobranych regionach (Pomorze Gdańskie, Podlasie, Mazowsze i Wielkopolska) w trzech lokalizacjach: w stolicy regionu, w mieście średniej wielkości oraz na wsi. W każdej miejscowości przeprowadzono 2 zogniskowane wywiady grupowe różnicując grupy ze względu na poziom wykształcenia. Łącznie przeprowadzono 24 zogniskowane wywiady grupowe – 8 respondentów w każdej grupie, łącznie ponad 280 respondentów — trwające nie krócej niż półtorej godziny każdy. Wstępne rezultaty tych badań zostały upublicznione przez kierownika projektu w czasie World Association of Public Opinion Research European Conference 16 marca br w Gdańsku w prezentacji zatytułowanej Public Understanding of Classical Concepts. Do We Speak Prose?

W najbardziej poglądowym ujęciu ustalenia te wskazują, że we spółczesnym społeczeństwie polskim:

Dominującą pozycję zajmuje arystotelesowskie rozumienie osadzenia człowieka w trzech rodzajach wspólnoty, a więc w przede wszystkim w rodzinie, a dalej (w zróżnicowanej kolejności pierwszeństwa) we wspólnocie lokalnej i narodowej. Afirmacja tej naturalnej przynależności jest łączona z tocqueville’owską refleksją dotyczącą równości ludzkiej kondycji. Nowe, potransformacyjne uwarunkowania systemowe równości szans postrzegane są jako wymuszające erupcję indywidualizmu. Ten zaś rozumiany jest na modłę hobbesowską jako przejawiający się w zachłanności na dobra indywidualne zdobywane w walce konkurencyjnej, której ostatecznym efektem jest obawa czy wręcz strach przed innymi. Ten hobbesowski indywidualizm odpowiedzialny jest za atomizację istotnej części stosunków społecznych. W postrzeganiu zarówno jednostki, jak i społeczeństwa respondenci prezentują po części toenniesowskie przekonanie o dualistycznym (zarówno wspólnotowym, jak i stowarzyszeniowym) charakterze tak ludzkiej osobowości, jak i relacji społecznych.

W tym kontekście własność jest postrzegana na modłę locke’owską jako zjawisko (czy często prawo) naturalne, a jej potrzeba jako integralna część ludzkiej osobowości. Jako taka własność posiada swoje również locke’owskie naturalne źródła. Są nimi przede wszystkim praca, ale też przedsiębiorczość i dziedziczenie. Społeczne funkcje własności rozumiane są najczęściej w sposób liberalny jako zapewnienie bezpieczeństwa właścicielowi (ujęcie typowo buchananowskie), motywacja do pracy i działania (ujęcie smithowskie), a także jako fundament ustroju społeczeństwa wolności (ujęcie hayekowskie). Granice wolności jako zjawiska (czy prawa) naturalnego rozumiane są także na modłę locke’owską, a konkretnie postrzegane są jako wyznaczone przez locke’owskie provisio, które nakazuje zostawić innym do indywidualnego nabycia tyle samo, równie dobrych dóbr. W rozumieniu respondentów wprowadzenie takiej klauzuli ograniczającej posiada wyraźnie republikański (po części rousseau’wowski) charakter, gdyż wyłącza z możliwości prywatnego nabycia obiektów składających się na dobra wspólne, takich jak pomniki przyrody, dziedzictwa narodowego, obiekty kultu religijnego czy użyteczności publicznej, szczególnie szpitale.

Z kolei władza w opinii respondentów stanowi tak, jak w ujęciach chrześcijańskich (chociażby św. Piotra, św. Pawła czy św. Tomasza) integralną część ładu społecznego. Przeznaczeniem tak postrzeganej władzy jest arystotelesowska realizacja dobra wspólnego przez zaspakajanie potrzeb rządzonych. Natomiast wyznaczenie granic tejże władzy postrzegane jest już na modłę liberalną, a więc przez szeroko rozumianą wolność osobistą (ujęcie humboldtowskie) czy przez sferę kreowaną przez dobrowolne relacje społeczne (ujęcie millowskie). Tak rozumiana władza winna być sprawowana sprawiedliwie w ujęciu przede wszystkim tomistycznym, a więc oddawania każdemu, co jest mu należne.

Państwo jawi się respondentom jako zjawisko naturalne, które stanowi instytucjonalizację władzy na modłę tomistyczną. Jego geneza postrzegana jest jako efekt naturalnej hierarchii społecznej, wykształconej przez nawyk i praktykę słuchania i rozkazywania, jak w typowym ujęciu szkockiego Oświecenia, przede wszystkim hume’owskim. Jednakże warunkiem funkcjonowania państwa jest oparcie go o powszechnie akceptowane zasady, których przestrzeganie pozwala mu działać jako jedna całość, co z kolei stanowi klasyczne ujęcie Cicerona i św. Augustyna. Zobowiązania tak rozumianego państwa wobec swych obywateli przybierają trzy, dalekie od możliwości wzajemnego zharmonizowania kierunki. Pierwszy liberalny (niekiedy nawet radykalnie libertariański) sprowadza się do oczekiwania pozostawienia obywatela przez państwo samemu sobie (ujęcie humboldtowskie). Drugi wspólnotowy oznacza zaspakajanie rozległych potrzeb życiowych obywateli (ujęcie arystotelesowskie). Trzeci, właściwy przede wszystkim dla współczesnej katolickiej nauki społecznej sprowadza się do realizacji zasady pomocniczości czyli tworzenia przez państwo warunków do podejmowania autonomicznych inicjatyw przez podmioty lokalne, i częściowego wspierania ich własnymi środkami tam, gdzie nie są one w stanie wykonać postawionych sobie zadań (klasyczne ujęcie Piusa XI). W opinii respondentów niezdolność państwa do wywiązywania się przez nie z przypisywanych mu przez obywateli zobowiązań pozwala na skorzystanie przez nich z prawa do emigracji, jak w klasycznym ujęciu Locke’a.

Podstawowa literatura:

1. Anstey Peter R., John Locke and natural philosophy, Oxford, New York, Oxford University Press, 2011.

2. Baumgold Deborah., Contract theory in historical context, essays on Grotius, Hobbes, and Locke, Leiden, Boston, Brill, 2010..

3. Bellah Robert N., Madsen Richard, Sullivan Wiliam M., Swindler Ann, Tipton Steven M., Skłonności serca. Indywidualizm i zaangażowanie po amerykańsku, Warszawa 2007

4. Casson Douglas, Liberating judgment, fanatics, skeptics, and John Locke’s politics of probability, Princeton, Princeton University Press 2011

5. Chmieliński Maciej „Atomizm a indywidualizm , rozważania nad myślą polityczną i prawną Wilhelma von Humboldta”, Łódź 2004

6. Clegg Stewart R., Frameworks of Power, London 2002

7. Craig Leon Harold, The Platonian Leviathan, Toronto, Buffalo, University of Toronto Press, 2010.

8. Dalton, Russel J., Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 280-301

9. Damrosch Leopold., Tocqueville’s discovery of America, New York, Farrar, Straus and Giroux, 2010.

10. Danoff Brian., Educating democracy, Alexis de Tocqueville and leadership in America, Albany, SUNY Press, 2010.

11. Davila Julia I. Flores (ed), A cincuenta anos de la Cultura Civica – Pensamientos y reflexiones. UNAM, Mexico City, 2011

12. Donsbach W. & Traugott M. W., The Sage Handbook of Public Opinion Research, Sage Publications Ltd., London 2008

13. Estlund David E., Democratic Authority, A Philosophical Framework, Princeton 2007

14. Forster Greg, Starting with Locke, London New York, Continuum, 2011.

15. Forstrom Joanna K., John Locke and personal identity, immortality and bodily resurrection in seventeenth-century philosophy, London, New York, Continuum, 2010.

16. Fuchs Dieter, Paradygmat kultury politycznej (w,) Dalton, Russel J. i Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 205-232

17. Gert Bernard, Hobbes, prince of peace, Cambridge, Malden, MA, Polity Press, 2010.

18. Gunderson Megan M., James Buchanan, Edina, Minn., ABDO, 2009.

19. Hay Colin, Lister Michael and Marsh David (eds.), The State. Theories and Issues, New York 2006

20. Hebert L. Joseph (Louie Joseph), More than kings and less than men, Tocqueville on the promise and perils of democratic individualism, Lanham, Md., Lexington Books, 2010.

21. Hidess Barry, Discourses of Power. From Hobbes to Foucault, Oxford 1996

22. Hobbes and the law / Edited by David Dyzenhaus and Thomas Poole., Cambridge, New York, Cambridge University Press, 2012.

23. Hull Gordon, Hobbes and the making of modern political thought, London, New York, Continuum, 2009.

24. Jennings M. Kent, Socjalizacja polityczna (w,) Dalton, Russel J. i Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 65-84

25. Joas Hans, War in social thought, Hobbes to the present / Hans Joas and Wolfgang Knobl, translated by Alex Skinner., Princeton, Princeton University Press, 2013.

26. Kahan Alan S., Alexis de Tocqueville, New York, Continuum, 2010.

27. Kaledin Arthur, Tocqueville and his America, New Haven, Yale University Press, 2011.

28. Knuttila Murray, Kubik Wendee, State Theories. Classical, Global and Feminist Perspectives, New York 2000.

29. Koritansky John C., Alexis de Tocqueville and the new science of politics, an interpretation of Democracy in America, Durham, N.C., Carolina Academic Press, 2010.

30. Krom, Michael P., The limits of reason in Hobbes’s commonwealth, London, New York, Continuum, 2011.

31. Kruiter Albert Jan, Mild despotisme, de hedendaagse democratie en verzorgingsstaat door de ogen van Alexis de Tocqueville, Amsterdam, Van Gennep, 2010.

32. Kurtz Donald V. Political Anthropology. Paradigms and Power, Boulder 2001

33. Lowe E. J. (E. Jonathan) – The Routledge guidebook to Locke’s Essay concerning human understanding, Abingdon, Oxon, New York, Routledge, 2013.

34. Macpherson C. B., The political theory of possessive individualism, Hobbes to Locke / C.B. Macpherson, [with a new introduction by Frank Cunningham]. Don Mills, Ont., Oxford University Press, 2011.

35. Meadowcroft John, James M. Buchanan, New York, London, Continuum International Publishing Group, 2011.

36. Perry John, The Pretenses of Loyalty: Locke, Liberal Theory, and American Political Theology, New York, Oxford University Press, 2011.

37. Plamenatz J. P. (John Petrov), Machiavelli, Hobbes and Rousseau, New York, Oxford University Press, 2012.

38. Rau Zbigniew, Chmieliński Maciej (red.), Umowa społeczna w doktrynie Johna Locke’a, Umowa społeczna i jej krytycy w myśli politycznej i prawnej, Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa 2010

39. Rau Zbigniew, Contractarianism versus Holism, Reinterpreting Locke’s Two Treatises of Government, University Press of America, Lanham 1995

40. Reardon Laurence Bernard, 1968, The state as parent, Locke, Rousseau, and the transformation of the family, Scranton, University of Scranton Press, 2010.

41. Semetko Holli A., Komunikacja polityczna (w,) Dalton, Russel J. i Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 157-182

42. Sokolowski Asaf Z., Metaphysical problems, political solutions, self, state, and nation in Hobbes and Locke, Lanham, Md., Lexington Books, 2011.

43. Steinberger Peter J., The Idea of the State, Cambridge 2004

44. Stewart Angus, Theories of Power and Domination, London 2001

45. Strawson Galen, Locke on personal identity, consciousness and concernment, Princeton, N.J., Princeton University Press, 2011.

46. Swanson Mary-Elaine – John locke, philosopher of American Liberty, Ventura, CA, Nordskog Pub., Inc., 2012.

47. Thomasen Jacques, Wartości deokratyczne (w,) Dalton, Russel J. i Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 481-500

48. van Deth Jan W., Normy obywatelstwa (w,) Dalton, Russel J. i Hans-Dieter Klingemann, Zachowania polityczne, Oxford – PWN, Warszawa 2010, t. 1, 460-480

49. Vane Howard R., James M. Buchanan, Gary S. Becker, Daniel Kahneman and Vernon L. Smith, Cheltenham, Edward Elgar, 2011.

50. Waldron Jeremy – The rule of law and the measure of property, Cambridge, Cambridge University Press, 2012.

51. Ward Lee, John Locke and modern life, New York, Cambridge University Press, 2010.

52. Wouters Hippolyte, Tocqueville humoriste, Paris, Maule, 2011.

53. Zagorin Perez, Hobbes and the law of nature, Princeton, Princeton University Press, 2009.

54. Zagorski Krzysztof (ed.), Zycie po zmianie, Warunki życia i satysfakcje Polaków, CBOS – SCHOLAR, Warszawa 2009.

55. Zagorski Krzysztof, Strzeszewski Michał (ed), Polska – Europa – Świat, Opinia publiczna w okresie integracji, CBOSScholar, Warszawa 2005.

Wpływ realizacji projektu na rozwój dyscypliny naukowej

Po pierwsze, projekt ustanowi nowy paradygmat jakim jest empiryczny wymiar teoretycznej dyscypliny prawnej, którą są doktryny polityczno-prawne. Do tej pory w swoich dociekaniach dyscyplina ta – w przeciwieństwie zarówno do dogmatycznych dyscyplin prawnych, jak też teoretycznej dyscypliny prawnej jaką jest teoria i filozofia prawa – nie posługiwała się badaniami empirycznymi.

Po drugie, projekt wprowadza do badań socjologicznych, a konkretnie badań opinii publicznej współczesnych państw demokratycznych imperatyw realizacji aksjologii demokracji rozumianej jako wyraz woli autonomicznych, wolnych i równych podmiotów, władnych konceptualizować otaczający ich świat życia społecznego i poszukujących najbardziej stosownych zasad i instytucji umożliwiających im współistnienie i współdziałanie. Z perspektywy tej aksjologii fundamentalnym imperatywem badawczym jest zarówno możliwie najbardziej kompleksowe, jak i najbardziej precyzyjne poznanie treści tejże woli. Jakkolwiek współczesne badania opinii publicznej dysponują niezwykle wyrafinowanymi technikami poznawczymi, jak na przykład techniki deliberatywne, to ich założenia metodologiczne programowo unikają tak kompleksowości, jak i precyzji w opisie treści demokratycznej woli politycznej. Jest tak dlatego, iż jak dotąd badania socjologiczne nie poszukują odpowiedzi na na pytania, których poziom refleksji wydaje się być zarezerwowany dla klasycznych filozofów polityki. Oryginalność i nowatorski charakter projektu sprowadza się do zadawania takich wyrafinowanych pytań respondentom w badaniach jakościowych oraz poszukiwania potwierdzenia uzyskanych tam odpowiedzi w badaniach ilościowych. Formułując te pytania projekt wykorzystuje dorobek oraz instrumentarium teoretycznej dyscypliny prawnej jaką są doktryny polityczno-prawne. Wyprowadza z nich pięć klasycznych kategorii, którymi są jednostka, społeczeństwo, własność, władza oraz państwo, a których wieloraką treść określają ujęcia, między innymi, Arystotelesa, Hobbesa, Locke’a, Marksa, Tocqueville’a czy Rawlsa. Rezultaty przeprowadzonych już badań jakościowych pozwalają jednoznacznie stwierdzić, iż znaczenie oraz wzajemne zależności przypisywane tym kategoriom przez współczesną polską opinię polityczną są w pełni porównywalne ze znaczeniami i zależnościami wypracowanymi przez najbardziej prominentnych przedstawicieli klasycznej filozofii politycznej. Tym samym projekt pozwala na posłużenie się argumentacją klasycznej filozofii politycznej dla rekonstrukcji zrębów pluralistycznej doktryny politycznej zbiorowego podmiotu jakim jest współczesne społeczeństwo polskie (a w dalszej perspektywie badawczej także inne społeczeństwa demokratyczne).

Kierownik i wykonawcy projektu

Prof. zw. dr hab. Zbigniew Rau – kierownik projektu

Prof. zw. dr hab. Krzysztof Zagórski – główny wykonawca

Prof. nadzw. UŁ dr hab. – Maciej Chmieliński – wykonawca

dr – Katarzyna Staszyńska-Zagórska – wykonawca

Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki

  • PARTNERZY:
  • Logo Atlas
  • Logo Bank Zachodni WBK
  • Logo Bank Zachodni WBK
  • Logo Narodowe Centrum Kultury
  • Logo Izba Komornicza